Iedereen oordeelt. Maar niet iedereen doet dat in dezelfde mate. Oordelen lijkt een gewoonte of zelfs natuurlijk gedrag van de mens. Maar is oordelen wel zo gewoon en natuurlijk? En wat is het effect op jezelf en de ander? Uit oordelen lijkt weinig goeds te komen. En dat is een oordeel op zich! Zo lastig is het om niet te oordelen. Maar waarom oordelen we? En wat is een oordeel dan? 

 

Wat is een oordeel?
Een oordeel is een persoonlijke mening. Als ik oordeel over iets of iemand, projecteer ik puur vanuit mijn eigen beleving op basis van mijn overtuigingen, normen en/of zelfbeeld. Want een oordeel is nooit een feitelijke waarneming.

Wat is het verschil? Een feitelijke waarneming is iets wat je hoort, ziet of voelt zonder hier verdere invulling aan te geven. Dus als ik zie dat je wegkijkt, hoef ik dit niet te kleuren met een oordeel zoals: je bent niet geïnteresseerd of je bent snel afgeleid. En als ik je hoor zeggen dat je moeite hebt met concentreren, is het niet aan mij om te concluderen dat je ADHD hebt of te laat naar bed gaat. De waarneming is feitelijk. Alles wat je daarna invult (en dus niet echt kunt weten) is een oordeel.

 

Het effect
Is het erg om ergens een mening over te hebben? Lijkt me niet. Maar toch heeft oordelen meer effect op jezelf en de ander dan je je wellicht realiseert. Wanneer je iets (ver)oordeelt kun het niet meer waarnemen voor wat het in de essentie is. Een oordeel verdoezelt de werkelijkheid. Dus als je iemand leuk of irritant vindt, kijk je door de bril van je eigen oordeel, waardoor overige feitelijke waarneming meekleuren in dit oordeel.

Een oordeel labelt, maar kent geen waarheid. Afgelopen jaar heb ik twee uitlopende oordelen ontvangen. Eén persoon vond mij arrogant en een ander vond mij inspirerend. Wat is nu waar? Allebei en geen van beide. Beide personen geven zichzelf gelijk, maar het zegt niets over mij. Het zegt juist iets over hen! Natuurlijk heb ik daar iets in gedaan, maar het effect wat het op hen had, creëert het oordeel. Daarom zegt het oordeel iets over de ander. Als ze hun waarneming zuiver zouden teruggeven komen we bij mij.

 

De valkuil
Positieve en negatieve oordelen zijn beide nog steeds oordelen. We hebben de neiging om een positief oordeel te bedekken met de mantel der liefde in de naam van een waardering of een compliment. Uiteraard is een positief oordeel veelal constructiever dan een negatief oordeel. Maar in beide schuilt dezelfde valkuil!

Wanneer je iemand positief beoordeeld vanuit waardering, moet je oppassen dat je diegene niet boven jezelf plaatst. Of anders gezegd, jezelf negatiever beoordeeld dan de ander.
Zo heb ik een goede vriend die de neiging heeft de ander altijd enorm te waarderen, maar zichzelf zelden een blijk van waardering geeft. Zijn compliment komt voort uit het onrecht van de vergelijking (1). De ander is . . . . (beter, meer, succesvoller, etc)… dan hij. Zij manier van waarderen zegt in dit geval iets van zijn zelfbeeld.

Negatief oordelen heeft eenzelfde valkuil, maar vanuit een andere benadering. Wanneer je over iemand bewust negatief oordeelt is de kans groot dat je jezelf daarmee ‘boven’ de ander wilt plaatsen. Maar de enige mensen die de behoefte voelen om zichzelf boven de ander te plaatsen, zijn ook degenen met een negatief zelfbeeld en/of een mate van afgunst. Beide hebben te maken met iets wat men zelf ontbeert. Het negatief oordelen is dus een manier om jezelf beter te voelen. Maar helaas is dit geen duurzame oplossing.

 

De kwaliteit van oordelen
Een oordeel is zeer nuttig wanneer de mate van respect voor jezelf, de ander en omstandigheden goed afgewogen worden. Dus niet klakkeloos ergens iets van vinden, maar met begrip voor de situatie. Dat is meer een analytische kracht, waarbij de conclusies op feiten niet of nauwelijks gekleurd worden door emotie.

Ik sprak 6 maanden geleden een ondernemer in mijn praktijk die zichzelf aan alle kanten te kort deed: hij verdiende niet goed, had afgelopen jaar nauwelijks groei behaald, was slecht in acquireren en behaalde nooit de resultaten die hij wilde. Kortom: hij was in zijn ogen een slechte ondernemer. Toen we zijn gehele situatie uitéén zetten en keken wat dit in de essentie met hemzelf te maken had, kwamen we bij een grote mate van onzekerheid en een negatief zelfbeeld. Dit zelfbeeld werd ook nog eens continue bevestigd door slechte resultaten (zie je nou wel!!!) . Dit dreef hem steeds verder de diepte in. Toen hij eenmaal ontdekte waar hij vandaan kwam (de oorsprong van zijn zelfbeeld en onzekerheid) en meer eigenwaarde en respect voor zichzelf ontwikkelde (ofwel minder oordeel op zichzelf), kwam er ruimte voor verbetering, groei en ontwikkeling, Hij was niet opeens die succesvolle zakenman, maar langzaam klom hij omhoog. Nu groeit zijn bedrijf in dezelfde mate als zijn eigenwaarde. Het oordel is minder aanwezig en hij kan dingen meer zien zoals ze zijn.

 

De negatieve spiraal
Hieronder zie je de negatieve spiraal van zelfbeeld naar gedrag. Het verleden -waar je zelfbeeld is ontstaan- speelt in eerste instantie een rol, wat doorwerkt in hedendaags gedrag en ook resultaat. Wanneer je een negatief zelfbeeld hebt ontwikkeld is de kans groot dat deze continue door jezelf bevestigd wordt. Met als gevolgd dat je jezelf hier flink op zal veroordelen. Met als gevolg; een nog slechter bewezen zelfbeeld.

zelfbeeld (vanuit het verleden)-> gedachten (oordeel) -> emoties -> gedrag (negatief resultaat) -> gedachten (zie je nou wel) -> zelfbeeld (uit het verleden + oordeel uit het heden) -> gedachten (oordeel), etc…

In die zin is het van belang een positief zelfbeeld te ontwikkelen waar vanuit je minder wilt oordelen op jezelf en de ander. Ik heb het met een positief zelfbeeld niet over zelf-overschatting, narcisme, egoïsme etc. Dit zijn allemaal schaduwzijden en compensatiegedrag van bijvoorbeeld onzekerheid.

 

Leren minder oordelen?

  1. Word je bewust van je gedachten en woorden: hoeveel oordeel komt hier in mee?
  2. In mijn coach-praktijk ontmoet ik dagelijks mensen met vooral zelf-oordeel. Ofwel een negatief zelfbeeld. Wanneer je een negatief zelfbeeld hebt, is de kans groot dat je veel tijd besteed aan het oordelen over jezelf en de ander (zo binnen, zo buiten). Dus hoe zit het met jouw zelfbeeld?
  3. Ga eens na wat je met een negatief en/of positief oordeel wilt bereiken? Welke intentie zit hier achter?
  4. Probeer in een gesprek zoveel mogelijk bewust te oordelen! En kijk wat hiervan het effect is op jou! En wat er gebeurt met de ander.
  5. Probeer ook eens feitelijk waar te nemen. Benoem dingen zoals je ze waarneemt zonder in te kleuren. En kijk wat hiervan het effect is op jou en de ander.

 

Voetnoot
1. Het onrecht van de vergelijking is een uitspraak die ik heb geleerd van Loek Oudemans (oprichter en meestercoach van de Coaching Academy International). In het onrecht kijk je naar wat de ander in meer of mindere mate heeft dan jij.